Hành trình dấn thân và những đánh đổi của cuộc đời

Có một câu hỏi mà tôi tin ai trong chúng ta cũng từng tự hỏi mình, có khi vào một buổi tối muộn không ngủ được, có khi giữa một cuộc họp chán chường, có khi khi đứng trước một quyết định không thể quay đầu. Câu hỏi đó là: tôi đang đánh đổi cái gì, để lấy cái gì?

Chúng ta hay nói về ước mơ, về đam mê, về việc dấn thân theo đuổi một điều gì đó lớn lao. Nhưng ít khi ai nói thẳng về cái giá phải trả. Hôm nay tôi muốn ngồi lại với bạn, không phải để cổ vũ bạn từ bỏ tất cả và làm điều mình thích, cũng không phải để khuyên bạn an phận. Tôi chỉ muốn cùng bạn nhìn thẳng vào một sự thật đơn giản nhưng ít ai chịu thừa nhận: mọi lựa chọn có ý nghĩa trong đời đều đi kèm một cái giá, và người sống trọn vẹn nhất không phải người tránh được cái giá đó, mà là người biết rõ mình đang trả gì, để nhận lại gì.

Dấn thân, nói một cách đơn giản, là hành động bước vào một điều chưa chắc chắn, bằng một phần của chính mình mà ta không thể lấy lại nếu mọi thứ không như ý. Đó có thể là thời gian, là tiền bạc, là danh tiếng, là những năm tháng tuổi trẻ, là một mối quan hệ, là sự an toàn của một công việc ổn định. Người ta hay nhầm dấn thân với liều lĩnh. Nhưng liều lĩnh là nhắm mắt bước tới mà không biết mình đang đặt cược cái gì. Dấn thân, ngược lại, là mở mắt thật to, nhìn rõ cái giá, rồi vẫn chọn bước tới, vì biết rằng đứng yên cũng là một lựa chọn, và đứng yên cũng có giá của nó, chỉ là cái giá đó âm thầm hơn, trải dài hơn, và thường chỉ hiện rõ khi đã quá muộn để đổi khác.

Tôi nghĩ về một người tôi quen biết, gọi là một người bạn cho dễ hình dung. Cô làm việc trong một công ty lớn, lương ổn định, đồng nghiệp tử tế, sếp không quá khắt khe. Ở tuổi ba mươi hai, cô quyết định nghỉ việc để theo đuổi một xưởng gốm nhỏ mà cô vẫn làm vào cuối tuần. Bạn bè cô nói cô điên. Gia đình cô lo lắng ra mặt. Nhưng cô kể với tôi một điều mà tôi nhớ mãi: cô không nghỉ việc vì cô ghét công việc cũ, cô nghỉ việc vì cô nhận ra mỗi buổi sáng thức dậy, cô đang tiêu một phần đời mình cho một thứ không phải là chính mình, và cô không muốn nhìn lại năm sáu mươi tuổi để hỏi, nếu ngày đó mình thử thì sao.

Cái giá cô trả là có thật. Ba năm đầu, thu nhập của cô giảm hơn một nửa. Cô phải chuyển về sống cùng bố mẹ một thời gian, điều mà ở tuổi đó không dễ chịu chút nào. Có những tháng cô phải làm thêm việc bàn giấy để trang trải, trong khi bạn bè cùng lứa đã mua nhà, đã lên chức. Nhưng cô nói với tôi, cái mà cô nhận lại không phải là tiền, mà là cảm giác mỗi tối đi ngủ biết rằng ngày hôm đó mình đã sống bằng chính đôi tay và ý chí của mình, không phải bằng sự chịu đựng.

Câu chuyện của cô không phải để nói rằng ai cũng nên bỏ việc đi làm gốm. Câu chuyện đó để nói rằng, cô đã nhìn rõ cái giá, chấp nhận nó bằng con mắt tỉnh táo, và không tự lừa dối bản thân rằng con đường mới sẽ dễ dàng hơn con đường cũ. Đó là điểm khác biệt giữa dấn thân có ý thức, và một cuộc chạy trốn được ngụy trang bằng ngôn ngữ của ước mơ.

Chúng ta hay tưởng tượng cái giá của việc dấn thân chỉ là tiền bạc. Thực ra tiền bạc là cái giá dễ nhìn thấy nhất, và cũng dễ bù đắp nhất, vì tiền có thể kiếm lại. Những cái giá đáng sợ hơn nằm ở những nơi ta ít ngờ tới.

Cái giá thứ nhất là thời gian, nhưng không phải thời gian nói chung, mà là thời gian của những người ta yêu thương. Một người dồn toàn bộ tâm sức cho sự nghiệp có thể thức dậy một ngày và nhận ra con mình đã lớn mà mình không hề hay biết những cột mốc nhỏ, những trận cười, những nỗi buồn tuổi thơ đã trôi qua trong lúc mình đang ở một cuộc họp khác, một chuyến công tác khác. Thời gian không giống tiền bạc. Nó không có lãi suất, không quay đầu lại được, và một khi đã tiêu, sẽ không bao giờ lấy lại.

Cái giá thứ hai là sự chắc chắn. Con người, về bản chất, thích cảm giác biết trước điều gì sẽ xảy ra ngày mai. Khi dấn thân vào một điều mới, ta đánh mất cảm giác đó. Ta không biết liệu công việc mình đang làm có còn tồn tại trong năm năm nữa không, liệu ngành nghề mình chọn có còn cần thiết không, liệu con đường mình đi có dẫn tới đâu không. Sự bấp bênh này, nếu kéo dài, có thể bào mòn một người từ bên trong, âm thầm hơn nhiều so với một thất bại rõ ràng.

Cái giá thứ ba, ít ai nói tới nhất, là sự cô đơn. Khi bạn chọn một con đường khác với số đông, bạn dần nhận ra mình khó chia sẻ được với những người xung quanh. Bạn bè cũ không hiểu được áp lực bạn đang chịu, vì họ chưa từng đứng ở vị trí đó. Gia đình lo lắng nhưng không thể giúp gì ngoài lời khuyên nên quay lại con đường cũ. Có những đêm bạn nằm một mình với những câu hỏi mà không ai có thể trả lời thay bạn, và đó là lúc bạn hiểu, dấn thân không chỉ là một hành động, mà là một trạng thái sống, nơi bạn phải học cách tự đứng vững bằng chính đôi chân mình.

Tôi từng nói chuyện với một người đàn ông đã ngoài năm mươi, người đã dành gần hai mươi năm để xây dựng một doanh nghiệp từ con số không. Ông kể, những năm đầu tiên, ông gần như không có bạn bè theo đúng nghĩa, vì mọi mối quan hệ đều xoay quanh công việc. Ông đã bỏ lỡ đám cưới của một người bạn thân, bỏ lỡ sinh nhật của chính mình nhiều năm liền, và có một giai đoạn hôn nhân của ông chông chênh vì ông luôn về nhà khi vợ con đã ngủ. Ông không kể câu chuyện này để than vãn. Ông kể để nói rằng, nếu ông biết trước cái giá đó rõ ràng như bây giờ, ông vẫn sẽ chọn con đường đó, nhưng ông sẽ tìm cách trả giá khôn ngoan hơn, biết đâu là ranh giới không nên vượt qua, biết dành ra những khoảng thời gian bất khả xâm phạm cho gia đình, thay vì để công việc nuốt chửng tất cả mà không hề hay biết.

Đó chính là điều tôi muốn nói ở phần tiếp theo.

Có một ngộ nhận phổ biến rằng đánh đổi là một phép tính không có gì để mất mát, nếu được điều mình muốn, và mọi khoảng trống khác trong đời có thể chấp nhận trống rỗng. Nhưng những người sống lâu và nhìn lại đời mình với ít hối tiếc nhất, không phải người từ bỏ mọi thứ khác để đạt một mục tiêu duy nhất, mà là người biết phân bổ sự đánh đổi của mình một cách có chủ đích.

Hãy tưởng tượng cuộc đời như một chiếc bàn cân. Một bên là sự nghiệp, sáng tạo, tham vọng, những điều bạn muốn để lại dấu ấn cho thế giới. Bên kia là gia đình, sức khỏe, những mối quan hệ gần gũi, sự bình yên trong tâm trí. Không ai có thể đổ đầy cả hai bên cùng một lúc, ở mọi giai đoạn của cuộc đời. Nhưng người khôn ngoan không để một bên rơi tự do trong khi dồn hết trọng lượng cho bên còn lại. Họ học cách nghiêng bàn cân có chủ đích, trong một giai đoạn nhất định, rồi tìm cách cân bằng lại khi giai đoạn đó qua đi.

Tôi nghĩ về những vận động viên đỉnh cao. Họ dành cả tuổi trẻ, có khi từ năm sáu bảy tuổi, để luyện tập, hy sinh những buổi đi chơi, những cuối tuần vô tư của một đứa trẻ bình thường. Cái giá đó rất lớn, và không phải ai cũng sẵn lòng trả. Nhưng những người đã đi qua con đường đó và nhìn lại không hối tiếc, thường là những người, dù dồn toàn lực cho một mục tiêu, vẫn giữ được một vài mối dây với thế giới bên ngoài môn thể thao của mình, một vài người bạn thật sự, một sở thích nhỏ không liên quan đến thành tích, một khoảng lặng để nhớ mình vẫn là một con người trước khi là một vận động viên.

Ngược lại, có những người đánh đổi tất cả không chừa lại gì, và khi mục tiêu đạt được, hoặc tệ hơn, khi mục tiêu tuột khỏi tay vì chấn thương hay tuổi tác, họ phát hiện ra mình không còn gì khác để bấu víu. Đó là bi kịch âm thầm của rất nhiều người thành công bề ngoài, nhưng rỗng tuếch bên trong, vì họ đã đặt cược toàn bộ con người mình vào một cái giỏ duy nhất.

Vậy nên, câu hỏi không nên là, tôi có sẵn sàng đánh đổi không. Câu hỏi nên là, tôi sẵn sàng đánh đổi cái gì, trong bao lâu, và tôi sẽ giữ lại điều gì làm neo, để dù mọi thứ khác có sụp đổ, tôi vẫn còn một chỗ để đứng vững.

Tôi không có công thức thần kỳ nào cho việc này, nhưng qua những câu chuyện tôi được nghe, qua chính những va vấp của bản thân, tôi nhận ra vài nguyên tắc nhỏ, có thể không đúng với tất cả mọi người, nhưng đáng để bạn cân nhắc.

Nguyên tắc đầu tiên, hãy đặt tên rõ ràng cho cái giá trước khi trả nó. Đừng bước vào một quyết định lớn mà chỉ nghĩ về phần thưởng ở cuối con đường. Hãy ngồi xuống, viết ra giấy, hoặc chỉ đơn giản là nói to lên với chính mình, rằng để có được điều này, tôi sẽ phải từ bỏ điều gì trong sáu tháng tới, trong một năm tới. Khi cái giá được gọi tên rõ ràng, nó bớt đáng sợ hơn nhiều so với khi nó ẩn mình trong bóng tối của sự mơ hồ, chỉ chờ hiện ra bất ngờ giữa hành trình, khiến bạn hoang mang không hiểu vì sao mình lại mệt mỏi đến vậy.

Nguyên tắc thứ hai, đặt một hạn định cho sự đánh đổi cực đoan. Có những giai đoạn cuộc đời đòi hỏi bạn dồn toàn lực, không có gì sai với điều đó. Nhưng hãy tự hỏi, tôi sẵn lòng sống ở cường độ này trong bao lâu. Sáu tháng, một năm, ba năm. Một hạn định rõ ràng giúp bạn không biến trạng thái khẩn cấp tạm thời thành một lối sống vĩnh viễn mà bạn quên mất mình đã bước vào từ khi nào.

Nguyên tắc thứ ba, giữ lại ít nhất một điều không thể thương lượng. Với người này có thể là bữa tối cùng gia đình, với người khác có thể là ba mươi phút mỗi sáng cho riêng mình, có thể là một cuộc gọi mỗi tuần cho người bạn thân nhất. Điều quan trọng không phải là điều đó lớn hay nhỏ, mà là bạn cương quyết không để nó bị cuốn trôi, dù công việc có cấp bách đến đâu. Đó chính là cái neo giữ bạn lại làm người, giữa cơn lốc của tham vọng.

Nguyên tắc thứ tư, thường xuyên tự hỏi liệu cái giá mình đang trả có còn xứng đáng với mục tiêu mình đang theo đuổi hay không. Mục tiêu có thể thay đổi theo thời gian, hoàn cảnh có thể thay đổi, và điều từng đáng để hy sinh ở tuổi hai mươi lăm có thể không còn đáng ở tuổi bốn mươi. Đừng tiếp tục trả một cái giá chỉ vì bạn đã trả nó quá lâu rồi, tiếc công đã bỏ ra. Đó là một cái bẫy tâm lý rất phổ biến, khiến người ta lún sâu vào những con đường không còn ý nghĩa, chỉ vì sợ thừa nhận rằng những gì đã đánh đổi trước đó có thể không còn giá trị như mình tưởng.

Tôi cũng muốn nói một điều thành thật. Không phải mọi sự dấn thân đều xứng đáng. Có những cái giá quá lớn để trả, và biết dừng lại đúng lúc cũng là một hình thức can đảm, không kém gì việc lao về phía trước. Xã hội thường tôn vinh những người kiên trì đến cùng, nhưng ít khi tôn vinh những người đủ tỉnh táo để nhận ra, con đường này không còn xứng đáng với những gì mình đang mất, và quyết định bước ra, dù điều đó bị nhìn nhận như một sự thất bại.

Tôi từng biết một người đã dành bảy năm theo đuổi một dự án khởi nghiệp, đổ vào đó không chỉ tiền bạc mà cả sức khỏe, các mối quan hệ, tuổi trẻ. Đến năm thứ bảy, anh nhận ra dự án sẽ không bao giờ thành công theo cách anh hình dung, và anh đứng trước một lựa chọn khó khăn hơn cả việc bắt đầu, đó là buông bỏ. Nhiều người xung quanh anh coi đó là sự đầu hàng. Nhưng anh nói với tôi, quyết định khó nhất trong đời anh không phải là bắt đầu dự án đó, mà là biết dừng lại, khi nhận ra tiếp tục chỉ là đang trả giá cho một ảo tưởng, không phải cho một tương lai thật sự.

Điều này cho thấy, dấn thân không phải là một cam kết mù quáng đi đến cùng bất kể điều gì. Dấn thân đúng nghĩa là một quá trình liên tục đánh giá lại, giữa lòng can đảm để tiếp tục, và sự khôn ngoan để biết khi nào nên dừng.

Điều tôi muốn nói với bạn, sau tất cả những câu chuyện này, là cuộc đời không phải một bài toán có một đáp số đúng duy nhất cho tất cả mọi người. Có người sẽ chọn dấn thân toàn phần cho một đam mê, chấp nhận cái giá về sự ổn định và những mối quan hệ, và họ đúng, theo cách của họ. Có người sẽ chọn một cuộc sống bình lặng hơn, ưu tiên gia đình, sức khỏe, sự an toàn, và họ cũng đúng, theo cách của họ. Sai lầm không nằm ở việc chọn con đường nào, mà nằm ở việc chọn một con đường mà không hiểu rõ cái giá của nó, rồi oán trách cuộc đời khi cái giá đó hiện ra.

Nếu bạn đang đứng trước một ngã rẽ lớn trong đời, có thể là một công việc mới, một mối quan hệ, một quyết định chuyển đến một nơi khác, một dự định ấp ủ đã lâu mà chưa dám bắt đầu, tôi mong bạn dành thời gian không phải để hỏi liệu mình có nên làm điều đó không, mà để hỏi, nếu tôi làm điều này, tôi chấp nhận mất gì, và tôi có thực sự sẵn lòng mất điều đó không, không phải trong tưởng tượng, mà trong thực tế trần trụi nhất.

Và nếu câu trả lời là có, hãy bước tới, không phải với sự ngây thơ rằng mọi thứ sẽ dễ dàng, mà với sự tỉnh táo rằng con đường phía trước sẽ có những đêm khó ngủ, những khoảnh khắc nghi ngờ, những lúc bạn ước mình chưa từng bắt đầu. Nhưng cũng chính từ những cái giá đó, ý nghĩa thật sự của cuộc sống được hình thành. Một cuộc đời không đánh đổi gì, không dấn thân vào điều gì, có thể êm đềm, nhưng hiếm khi để lại một câu chuyện đáng kể để kể lại.

Trước khi kết thúc, tôi muốn chia sẻ một hình ảnh mà tôi luôn giữ trong đầu mỗi khi đứng trước một quyết định khó khăn. Hãy tưởng tượng bạn đang ở tuổi tám mươi, ngồi trong một buổi chiều yên tĩnh, nhìn lại cả cuộc đời mình. Người ở tuổi tám mươi đó hiếm khi hối tiếc về những rủi ro đã dám chấp nhận, dù kết quả có ra sao. Điều họ thường hối tiếc nhất, là những cơ hội họ đã không dám bước tới, những cái giá họ đã sợ hãi không dám trả, để rồi sống một cuộc đời an toàn nhưng đầy những câu hỏi bắt đầu bằng, giá như.

Tôi không biết con đường của bạn sẽ dẫn tới đâu. Tôi không biết cái giá bạn sẽ phải trả là gì, và liệu nó có xứng đáng hay không, vì chỉ có bạn mới có thể trả lời câu hỏi đó cho chính cuộc đời mình. Nhưng tôi tin rằng, nếu bạn dám nhìn thẳng vào cái giá, gọi tên nó, chấp nhận nó bằng con mắt tỉnh táo thay vì nhắm mắt bước tới hay né tránh mãi mãi, thì dù kết quả cuối cùng có ra sao, bạn sẽ không phải là người ngồi ở tuổi tám mươi với câu hỏi giá như. Bạn sẽ là người có thể mỉm cười, dù mệt mỏi, dù có những vết sẹo, và nói rằng, tôi đã sống, tôi đã chọn, và tôi biết rõ mình đã đánh đổi những gì.

Cảm ơn bạn đã dành thời gian lắng nghe. Nếu có một điều bạn mang theo sau tập này, tôi mong đó là một câu hỏi, không phải một câu trả lời, câu hỏi mà chỉ bạn mới có thể tự trả lời cho chính cuộc đời của mình, rằng ngay lúc này, tôi đang đánh đổi điều gì, để lấy điều gì, và liệu tôi có đang làm điều đó một cách tỉnh táo hay không. Hẹn gặp lại bạn trong một hành trình khác.